W systemach zam\u00f3wie\u0144 na ca\u0142ym \u015bwiecie dominuj\u0105 trzy podstawowe modele wyboru kontrahenta i okre\u015blenia wysoko\u015bci ceny:
\n– aukcyjny, w kt\u00f3rym zainteresowani wykonawcy licytuj\u0105 i stopniowo obni\u017caj\u0105 cen\u0119, a\u017c \u017caden z wykonawc\u00f3w nie obni\u017cy ostatniej zaoferowanej ceny. Wynagrodzenie odpowiada wysoko\u015bci najkorzystniejszego post\u0105pienia w licytacji;
\n– jednej oferty (\u201efirst-price\u201d), w kt\u00f3rym wykonawcy sk\u0142adaj\u0105 zamkni\u0119te oferty zawieraj\u0105ce tylko jedn\u0105 cen\u0119, a zamawiaj\u0105cy wybiera z nich ofert\u0119 najkorzystniejsz\u0105. Wynagrodzenie odpowiada cenie zaoferowanej w ofercie najkorzystniejszej;
\n– negocjacyjny, w kt\u00f3rym okre\u015blenie ceny nast\u0119puje w wyniku bezpo\u015brednich rozm\u00f3w zamawiaj\u0105cego z wykonawc\u0105 lub wykonawcami.<\/p>\n
Oczywi\u015bcie, niekiedy te systemy s\u0105 ze sob\u0105 na r\u00f3\u017cne sposoby \u0142\u0105czone, np. tryb ofertowy z uzupe\u0142niaj\u0105cymi negocjacjami, istniej\u0105 tak\u017ce r\u00f3\u017cne ich warianty (np. model aukcyjny zwany holenderskim, w kt\u00f3rym licytacja odbywa si\u0119 odwrotnie \u2013 zamawiaj\u0105cy deklaruje coraz wy\u017csz\u0105 cen\u0119 oczekuj\u0105c na pierwszego wykonawc\u0119, kt\u00f3ry zgodzi si\u0119 wykona\u0107 za ni\u0105 zam\u00f3wienie).
\n<\/p>\n
W systemie aukcyjnym ka\u017cdy z wykonawc\u00f3w posiada wiedz\u0119 o post\u0105pieniach swoich konkurent\u00f3w, w zwi\u0105zku z czym w praktyce licytuje do momentu, w kt\u00f3rym realizacja zam\u00f3wienia jest dla niego op\u0142acalna (pomi\u0144my tu kwestie taktyki, chocia\u017cby zwi\u0105zanej z ograniczeniem czasu licytacji). W systemie \u201efirst-price\u201d sytuacja jest zupe\u0142nie inna: wykonawca nie ma informacji o cenach konkurencji. Sk\u0142adaj\u0105c swoj\u0105 ofert\u0119, szacuje koszty realizacji zam\u00f3wienia oraz zysk, kt\u00f3ry zamierza osi\u0105gn\u0105\u0107. Zwykle jest w stanie okre\u015bli\u0107 minimaln\u0105 mar\u017c\u0119 tego zysku, kt\u00f3ra zapewni mu op\u0142acalno\u015b\u0107 tego przedsi\u0119wzi\u0119cia (powinna ona przekracza\u0107 to, co m\u00f3g\u0142by uzyska\u0107 inwestuj\u0105c swoje pieni\u0105dze w inny spos\u00f3b). Jego celem jest jednak maksymalizacja tego zysku \u2013 jednak w systemie \u201efirst-price\u201d zwi\u0119kszaj\u0105c zysk wykonawca jednocze\u015bnie zmniejsza prawdopodobie\u0144stwo uzyskania zam\u00f3wienia. Dzia\u0142a bowiem w warunkach ograniczonej informacji \u2013 nie wie, jak zachowaj\u0105 si\u0119 konkurenci i jak oni skalkuluj\u0105 swoje oferty. Pr\u00f3buje okre\u015bli\u0107, jakie mog\u0105 by\u0107 oferty konkurencji i na jak\u0105 ofert\u0119 w tej sytuacji mo\u017ce sobie pozwoli\u0107, jednak nigdy nie mo\u017ce by\u0107 pewien zachowa\u0144 innych wykonawc\u00f3w. Efekt takiej zgadywanki mo\u017ce by\u0107 w tej sytuacji do\u015b\u0107 przypadkowy i nie zawsze korzystny dla zamawiaj\u0105cego. Jednak bardzo cz\u0119sto wykonawcy sk\u0142adaj\u0105 oferty, kt\u00f3rych ceny s\u0105 skalkulowane wy\u017cej ni\u017c minimum, za kt\u00f3re gotowi byliby wykona\u0107 zam\u00f3wienie.<\/p>\n
Sp\u00f3jrzmy na to na praktycznym przyk\u0142adzie: za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce wykonawcy A i B konkuruj\u0105 o uzyskanie zam\u00f3wienia. Wykonawca A by\u0142by got\u00f3w realizowa\u0107 to zam\u00f3wienie przy minimalnej mar\u017cy za 100 \u20ac. Chce jednak zarobi\u0107 wi\u0119cej i licz\u0105c na to, \u017ce mimo to wygra przetarg, sk\u0142ada ofert\u0119 z cen\u0105 120 \u20ac. Z kolei wykonawca B m\u00f3g\u0142by zrealizowa\u0107 zam\u00f3wienie za minimaln\u0105 stawk\u0119 105 \u20ac, ale pozwala sobie na ryzyko z\u0142o\u017cenia oferty z cen\u0105 115 \u20ac. W efekcie wygrywa przetarg, a zamawiaj\u0105cy p\u0142aci za realizacj\u0119 zam\u00f3wienia 115 \u20ac. Wykonawca A przegrywa, cho\u0107 m\u00f3g\u0142by wykona\u0107 zam\u00f3wienie za cen\u0119 ni\u017csz\u0105 od wybranej. Zamawiaj\u0105cy p\u0142aci 115 \u20ac, cho\u0107 m\u00f3g\u0142by zap\u0142aci\u0107 za realizacj\u0119 15 \u20ac mniej.<\/p>\n
Opisanego w powy\u017cszym przyk\u0142adzie ryzyka nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107 w systemach \u201efirst-price\u201d. Jednak istnieje ma\u0142o popularny inny system wyboru kontrahenta, kt\u00f3ry ca\u0142\u0105 sytuacj\u0119 zmienia. Jego autorem jest William Vickrey, kt\u00f3rego obszarem bada\u0144 by\u0142o m.in. wykorzystanie teorii gier w systemach przetargowych i w 1996 r. otrzyma\u0142 Nagrod\u0119 Nobla w dziedzinie ekonomii za \u201efundamentalny wk\u0142ad w ekonomiczn\u0105 teori\u0119 bod\u017ac\u00f3w w warunkach asymetrii informacji\u201d. To do\u015b\u0107 hermetycznie brzmi\u0105ce sformu\u0142owanie odnosi si\u0119 w praktyce m.in. do opisanego przez Vickrey\u2019a w 1961 r. systemu przetargowego, kt\u00f3ry nazwano jego nazwiskiem (niekiedy stosuje si\u0119 okre\u015blenie \u201esecond-price\u201d), a kt\u00f3ry ma stanowi\u0107 racjonalne rozwi\u0105zanie problemu niedostatku informacji przy sk\u0142adaniu oferty.<\/p>\n
Koncepcja Vickrey\u2019a jest niezwykle prosta: podobnie jak w systemie \u201efirst-price\u201d wykonawca sk\u0142ada tylko jedn\u0105 ofert\u0119 i nie zna ofert konkurent\u00f3w, a zamawiaj\u0105cy wybiera ofert\u0119 tego wykonawcy, kt\u00f3ry zaoferuje najni\u017csz\u0105 cen\u0119 realizacji zam\u00f3wienia. Jednak wynagrodzenie za wykonanie zam\u00f3wienia to nie cena oferty wybranego wykonawcy, ale cena zaoferowana w kolejnej ofercie (a wi\u0119c kolejna wy\u017csza). Wybrany wykonawca otrzymuje wi\u0119cej ni\u017c zaoferowa\u0142 \u2013 tyle, co wynika z oferty najbli\u017cszego konkurenta. Wbrew pozorom nie prowadzi to do zwi\u0119kszenia koszt\u00f3w zamawiaj\u0105cego \u2013 wr\u0119cz przeciwnie.<\/p>\n
Przede wszystkim system Vickrey\u2019a pozwala wyeliminowa\u0107 ryzyko ka\u017cdego wykonawcy zwi\u0105zane z brakiem informacji o ofertach konkurent\u00f3w i niemo\u017cno\u015bci\u0105 oszacowania, o ile mo\u017cna podnie\u015b\u0107 mar\u017c\u0119 swojego zysku, aby zarobi\u0107 wi\u0119cej i jednocze\u015bnie wygra\u0107 przetarg. Wykonawca mo\u017ce poda\u0107 w ofercie cen\u0119 odpowiadaj\u0105c\u0105 sumie koszt\u00f3w i minimalnej mar\u017cy zysku, za kt\u00f3r\u0105 zgodzi si\u0119 realizowa\u0107 zam\u00f3wienie, bez zgadywania, na ile mo\u017ce t\u0119 cen\u0119 podnie\u015b\u0107 \u2013bo jednocze\u015bnie jest pewien, \u017ce jego zysk b\u0119dzie wi\u0119kszy ni\u017c zak\u0142adany minimalny \u2013 i jednocze\u015bnie maksymalny w warunkach konkurencji w danym przetargu. <\/p>\n
Wr\u00f3\u0107my do wskazanego wy\u017cej przyk\u0142adu i konkurencji wykonawc\u00f3w A i B: sk\u0142adaj\u0105c oferty z cenami odpowiednio 120 \u20ac i 115 \u20ac graj\u0105 w gr\u0119, w kt\u00f3rej ponosz\u0105 ogromne ryzyko przegrania przetargu. Je\u015bli zamawiaj\u0105cy zastosuje system Vickrey\u2019a wykonawca A sk\u0142ada ofert\u0119 z cen\u0105 100 \u20ac, a wykonawca B z cen\u0105 105 \u20ac \u2013 a wi\u0119c minimalnymi, za kt\u00f3re gotowi byliby realizowa\u0107 zam\u00f3wienie. Zamawiaj\u0105cy wybiera ofert\u0119 wykonawcy A, ale zap\u0142aci mu 105 \u20ac. Wykonawca uzyskuje zam\u00f3wienie i realizuje je z zyskiem wi\u0119kszym ni\u017c zak\u0142ada\u0142. Zamawiaj\u0105cy zamiast wyda\u0107 115 \u20ac wydaje 10 \u20ac mniej.<\/p>\n
Co ciekawe, system Vickrey\u2019a w praktyce daje efekt podobny to typowego systemu aukcyjnego. Przecie\u017c w post\u0119powaniu, w kt\u00f3rym wykonawcy licytuj\u0105 cen\u0119, ostateczna cena nie jest zwykle najni\u017csz\u0105 jak\u0105 m\u00f3g\u0142by zaoferowa\u0107 wygrywaj\u0105cy wykonawca \u2013 a jedynie odrobin\u0119 ni\u017csz\u0105 od ceny jak\u0105 mo\u017ce zaoferowa\u0107 jego najgro\u017aniejszy konkurent. Aukcja ko\u0144czy si\u0119 wtedy, gdy nikt nie jest w stanie przebi\u0107 ostatniego post\u0105pienia. A zatem tak\u017ce i w tym wypadku zwyci\u0119ski wykonawca otrzymuje premi\u0119 w wysoko\u015bci r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy tym, co sam got\u00f3w by\u0142 zaoferowa\u0107 a cen\u0105 najbli\u017cszego konkurenta. Zamawiaj\u0105cy ostatecznie p\u0142aci za realizacj\u0119 tak\u0105 cen\u0119, jak\u0105 by\u0142 got\u00f3w zaoferowa\u0107 drugi z kupuj\u0105cych.<\/p>\n
Istniej\u0105 jednak r\u00f3\u017cnice \u2013 w systemie aukcyjnym konkurencji mog\u0105 obserwowa\u0107 swoje dzia\u0142ania i dostosowywa\u0107 swoje oferty do pojawiaj\u0105cej si\u0119 sytuacji (niekiedy ulegaj\u0105c presji w toku aukcji podejmowa\u0107 decyzje nieracjonalne), a nawet pr\u00f3bowa\u0107 dochodzi\u0107 do porozumienia z innymi jej uczestnikami (ten minus mo\u017cna wyeliminowa\u0107 z aukcji poprzez nieujawnianie to\u017csamo\u015bci wykonawc\u00f3w, kt\u00f3rzy sk\u0142adaj\u0105 post\u0105pienia). W systemie Vickrey\u2019a mo\u017cna z\u0142o\u017cy\u0107 tylko jedn\u0105 ofert\u0119, a zar\u00f3wno to\u017csamo\u015b\u0107 wykonawcy, jak i cena pozostaje do ko\u0144ca tajemnic\u0105 dla konkurent\u00f3w. Zreszt\u0105 jest znamienne, \u017ce w rynkowych systemach aukcyjnych, w kt\u00f3rych czas zamkni\u0119cia aukcji jest okre\u015blony, do\u015b\u0107 powszechn\u0105 praktyk\u0105 jest, \u017ce oferenci licz\u0105 na z\u0142o\u017cenie oferty tylko jednej oferty w ostatniej chwili (np. eBay).<\/p>\n
Jak wskazano powy\u017cej, system ten przynosi korzy\u015bci dla obu stron zam\u00f3wienia. Zamawiaj\u0105cy jest pewien, \u017ce nie b\u0119dzie przep\u0142aca\u0107 za realizacj\u0119 zam\u00f3wienia (z uwagi na zbieg zbyt wyg\u00f3rowanych oczekiwa\u0144 wykonawc\u00f3w w zakresie ich zysku), wykonawcy natomiast maj\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce je\u015bli minimalny poziom ich oczekiwa\u0144 jest najkorzystniejszy dla zamawiaj\u0105cego otrzymaj\u0105 zam\u00f3wienie. Vickrey, kt\u00f3ry spojrza\u0142 na przetarg w kategoriach gry, wyeliminowa\u0142 z systemu przypadkowo\u015b\u0107 i taktyk\u0119, uczyni\u0142 t\u0119 gr\u0119 wyj\u0105tkowo prost\u0105. <\/p>\n
Vickrey dowi\u00f3d\u0142, \u017ce najlepsze efekty daje w przypadku tego absolutna szczero\u015b\u0107: je\u015bli wykonawca wska\u017ce w ofercie dok\u0142adnie minimaln\u0105 cen\u0119, za kt\u00f3r\u0105 got\u00f3w jest wykona\u0107 zam\u00f3wienie, maksymalizuje swoje szanse na uzyskanie zam\u00f3wienia. Podnosz\u0105c cen\u0119 swojej oferty zmniejsza swoj\u0105 szans\u0119 na zwyci\u0119stwo, a je\u015bli jednak je osi\u0105gnie, i tak otrzyma identyczne wynagrodzenie jak w sytuacji, gdyby swojej ceny nie podnosi\u0142. <\/p>\n
Oczywi\u015bcie, system Vickrey\u2019a ma swoje s\u0142absze punkty \u2013 podobnie jak ka\u017cdy inny z modeli rozstrzygania przetarg\u00f3w. Przyk\u0142adowo, je\u015bli wykonawca zmniejszy cen\u0119 swojej oferty poni\u017cej poziomu op\u0142acalno\u015bci \u2013 aby zwi\u0119kszy\u0107 swoj\u0105 szans\u0119 na zwyci\u0119stwo i jednocze\u015bnie licz\u0105c na to, \u017ce jednak zarobi na przedsi\u0119wzi\u0119ciu, bo przecie\u017c otrzyma wynagrodzenie w wysoko\u015bci ceny drugiej oferty \u2013 mo\u017ce system oszuka\u0107. Jednak wykonawca taki ponosi przy tym ryzyko, kt\u00f3rego nie powinien podejmowa\u0107 w normalnych warunkach \u2013 wszak inny wykonawca m\u00f3g\u0142by post\u0105pi\u0107 tak samo, w efekcie czego wynagrodzenie za realizacj\u0119 zam\u00f3wienia mo\u017ce i tak by\u0107 nieadekwatne do ponoszonych koszt\u00f3w.<\/p>\n